Φυσικοί παράγοντες (αντίξοες κλιματικές συνθήκες και μεταβολές) και διαδικασίες (υδατική και αιολική διάβρωση) συμβάλλουν καθοριστικά στη διαδικασία υποβάθμισης της γης αλλά στο Ανθρωπόκαινο οι ανθρώπινες δραστηριότητες κατέχουν τον πρωταγωνιστικό ρόλο, από το τοπικό μέχρι το παγκόσμιο επίπεδο, τόσο στην πρόκληση όσο και στην αντιμετώπιση της. Για να καλυφθεί η αυξανόμενη και μεταβαλλόμενη ζήτηση για πρώτες ύλες, τροφή, ενέργεια, κατοικία, τεχνολογικά προϊόντα, μετακινήσεις και αναψυχή, μεταξύ άλλων, εφαρμόζονται διαχειριστικές πρακτικές που άμεσα ή έμμεσα αφαιρούν από την πεπερασμένη παραγωγική γη τους πόρους της (έδαφος, νερό, φυτοκάλυψη) σε μεγάλη έκταση, με μεγάλη ένταση και με ταχύτατους ρυθμούς που δεν επιτρέπουν την έγκαιρη και επαρκή αντικατάσταση και αναπλήρωση τους. Οι τεχνολογικές εξελίξεις στην παραγωγή, κατανάλωση και διανομή αγαθών και υπηρεσιών καθώς και ο ανταγωνισμός μεταξύ χρήσεων συντελούν καθοριστικά στη μεγέθυνση της χωρικής εμβέλειας και των πιέσεων στη γη και στους πόρους της και, κατά συνέπεια, στην επιτάχυνση της υποβάθμισης της.
Οι βαθύτερες γενεσιουργές αιτίες της υπερ-εκμετάλλευσης των έγγειων πόρων είναι οι συνήθεις ύποπτοι: η άπληστη επιδίωξη (υπερ)κέρδους, η άκριτη υιοθέτηση υπερ-καταναλωτικών προτύπων, η άνιση κατανομή δύναμης και εξουσίας. Όμως, στη μετά το 1970 εποχή της παγκοσμιοποίησης, θεσμικοί και πολιτικοί παράγοντες, και πιο συγκεκριμένα το καθεστώς διακυβέρνησης από το τοπικό μέχρι το παγκόσμιο επίπεδο, παίζουν κυρίαρχο, κομβικό και ρυθμιστικό ρόλο στη σχέση περιβάλλοντος/γης με την οικονομία και την κοινωνία όπως, π.χ. οι διεθνείς οικονομικές και περιβαλλοντικές συμβάσεις (GATT(2), Κλίμα, Βιοποικιλότητα, Ερημοποίηση), οι εθνικές τομεακές και περιβαλλοντικές πολιτικές, ο χωροταξικός σχεδιασμός, το ιδιοκτησιακό καθεστώς, τα δικαιώματα σε γη και πόρους, οι διοικητικές δομές και διαδικασίες.
Τούτο το σημείωμα εξετάζει πως το καθεστώς διακυβέρνησης(3) επηρεάζει τη διαχείριση της γης και καθορίζει τις περιβαλλοντικές συνέπειες της, την ερημοποίηση, μεταφέροντας την προκλητική ιστορία των περιπλανώμενων και των εγκατεστημένων ληστών που επινόησε ο γνωστός οικονομολόγος Mancur Olson (1993, 1998).
Η ιστορία του Olson σε ελεύθερη απόδοση
Στο τελευταίο του βιβλίο «Εξουσία και ευημερία. Υπερβαίνοντας τις κομμουνιστικές και τις καπιταλιστικές δικτατορίες», ο Mancur Olson, ανάλυσε τις οικονομικές συνέπειες τριών καθεστώτων διακυβέρνησης, της αναρχίας, της τυραννίας και της δημοκρατίας επινοώντας την ιστορία των περιπλανώμενων και των εγκατεστημένων ληστών(4). Στα πολύ παλιά χρόνια, σπείρες περιπλανώμενων ληστών επέδραμαν και έπαιρναν τα πάντα από μια περιοχή, γιατί αν δεν τα έπαιρνε μια σπείρα θα τα έπαιρνε η επόμενη, αφήνοντας πίσω τους την απόλυτη καταστροφή. Οι χωρικοί έπρεπε να αρχίσουν από το μηδέν την παραγωγή των προϊόντων τους. Σ’ αυτό το καθεστώς αναρχίας, δηλαδή ασυντόνιστης και ανταγωνιστικής κλοπής πόρων ελεύθερη πρόσβασης (άρα απουσίας θεσμών προστασίας τους), οι μεν ληστές δεν είχαν κανένα κίνητρο να προστατέψουν τη γη και ό,τι ήταν πάνω της, οι δε χωρικοί δεν είχαν κίνητρο να επενδύσουν, να παράγουν ή να σωρεύσουν οτιδήποτε. Σε τελική ανάλυση κανείς δεν ήταν κερδισμένος.
Όταν κάποια σπείρα περιπλανώμενων ληστών αποφάσισε να εγκατασταθεί σε μια περιοχή, οι περιπλανώμενοι έγιναν εγκατεστημένοι ληστές. Ο αρχηγός της αυτό-ανακηρύχθηκε μοναδικός άρχοντας (τύραννος/μονάρχης). Υπό καθεστώς τυραννίας, η κλοπή των υπηκόων, με την παλιά μορφή της, δεν είχε νόημα αλλά εξορθολογίσθηκε και έλαβε τη μορφή της φορολογίας. Ο μονάρχης δεν είχε συμφέρον να φορολογεί τη σοδειά με φόρο 100% (πλήρης κλοπή) αλλά με μικρότερο συντελεστή ώστε να είναι εφικτή η παραγωγή, άρα και η φορολόγηση της, μελλοντικά. Εδώ ο Olson κάνει μια σημαντική διάκριση με βάση την αναμενόμενη διάρκεια της τυραννίας/μοναρχίας. Ένας τύραννος/μονάρχης με βέβαιη, μακροχρόνια εξουσία, είχε συμφέρον να ενθαρρύνει την οικονομική παραγωγή με κίνητρα (χαμηλότερους φόρους) και παροχή δημόσιων αγαθών (προστασία από περιπλανώμενους ληστές, τάξη, κ.ά.) – αναλάμβανε δηλαδή κρατικές λειτουργίες – ώστε να εισπράττει περισσότερους φόρους επί μακρόν. Σε τέτοιες συνθήκες ήταν ευχαριστημένοι και οι υπήκοοι γιατί απολάμβαναν προστασία και ευημερία. Όταν ο μονάρχης είχε (ή προέβλεπε) αβέβαιη, βραχυχρόνια εξουσία, τον συνέφερε να μη δίνει κίνητρα και να δημεύει τους πόρους που θα απέδιδαν φόρους χαμηλότερους από την αξία τους στο διάστημα της εξουσίας του. Οι περισσότερες μοναρχίες/τυραννίες αποδείχθηκαν πεπερασμένες, απέδωσαν οικονομικά όχι πέραν μιας γενιάς (30-35 χρόνια) και η συμπεριφορά των τυράννων διολίσθησε σ’ αυτή των περιπλανώμενων ληστών…
Όταν αναπτύχθηκαν ομάδες συμφερόντων και η κυριαρχία ενός μονάρχη αμφισβητήθηκε, διαμορφώθηκε σταδιακά το καθεστώς της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας όπου θεσπίσθηκαν καθεστώτα ιδιοκτησίας, συναλλαγών, διοίκησης και άλλα, χαρακτηριστικά των δυτικών κοινωνιών. Στην ιδεατή της μορφή, η αντιπροσωπευτική δημοκρατία, με το να δίνει την εξουσία σ’ αυτούς που προάγουν τις επιθυμίες του πληθυσμού, προσφέρει κίνητρα για διαρκή και καλή διακυβέρνηση που ευνοούν την οικονομική ανάπτυξη και διασφαλίζουν το ‘δημόσιο’ ή ‘κοινό συμφέρον’ και των ομάδων που εκπροσωπούνται. Ο παρακάτω Πίνακας συνοψίζει τα κύρια χαρακτηριστικά των τριών καθεστώτων διακυβέρνησης στα οποία βασίζεται η μεταφορά της ιστορίας του M. Olson στην περίπτωση της ερημοποίησης.
Περιπλανώμενοι και εγκατεστημένοι ληστές και ερημοποίηση
Όπως φαίνεται στον Πίνακα, το καθεστώς διακυβέρνησης καθορίζει το καθεστώς ιδιοκτησίας των πόρων που, ανάλογα με τη ζήτηση και τις κρατούσες περιβαλλοντικές, οικονομικές, τεχνολογικές και κοινωνικο-πολιτισμικές συνθήκες, μπορεί να οδηγήσει στην υπερ-εκμετάλλευση γης, νερού, εδάφους και εδαφοκάλυψης και να ωθήσει σε ερημοποίηση τις ξηροθερμικές περιοχές, όπου αυτοί οι πόροι είναι σχετικά περιορισμένοι και ευαίσθητοι σε αλλαγές.
Όταν η ζήτηση είναι χαμηλή, τα τεχνολογικά μέσα και τα κοινωνικο-οικονομικά πρότυπα ‘παραδοσιακά’, τότε, ανεξάρτητα από καθεστώς ιδιοκτησίας των πόρων, οι παρεμβάσεις είτε των περιπλανώμενων είτε των εγκατεστημένων ληστών (μικροί ή/και μεγάλοι παραγωγοί και καταναλωτές) προκαλούν υποβάθμιση της γης, αλλά το ενδεχόμενο ερημοποίησης είναι χαμηλό με πιθανή εμφάνιση μετά από πολύ μακρό χρονικό διάστημα σε περιορισμένες εκτάσεις. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις, το είδος, η έκταση και η ένταση της ανθρώπινης δραστηριότητας συνήθως προσαρμόζονται στους περιορισμούς του (μεταβαλλόμενου) φυσικού περιβάλλοντος όπως φανερώνουν οι περιπτώσεις πολλών περιοχών στην Ελλάδα (Κυκλάδες, Δωδεκάνησα) και αλλού.
Όταν οι πόροι είναι ελεύθερης πρόσβασης, αλλά η ζήτηση μεγάλη, ο ανταγωνισμός έντονος, η τεχνολογία προηγμένη και το κίνητρο για κέρδος ισχυρό (και αποκλειστικό), οι περιπλανώμενοι ληστές, μεγάλοι κυρίως παραγωγοί, υπερ-εκμεταλλεύονται τους έγγειους πόρους (free-riding) εντείνοντας την υποβάθμιση τους και αυξάνοντας τον κίνδυνο ερημοποίησης σημαντικά· μια περίπτωση της κλασσικής ‘τραγωδίας των κοινών’.
Σε απολυταρχικά καθεστώτα, οι πόροι έχουν ένα μοναδικό ιδιοκτήτη, είτε τον μονάρχη είτε το κράτος. Η μεγάλη ζήτηση πόρων για επιτάχυνση της οικονομικής μεγέθυνσης, σε συνδυασμό με ακατάλληλες διαχειριστικές πρακτικές (π.χ. τεχνολογία ακατάλληλη για τις τοπικές συνθήκες), εντατικοποιεί τη χρήση των πόρων αυξάνοντας τον κίνδυνο ερημοποίησης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ακραίας υποβάθμισης και ερημοποίησης σε μεγάλη κλίμακα είναι η περίπτωση της λίμνης Αράλης στη Κεντρική Ασία(5). Προκλήθηκε από την εκτροπή των ποταμών που την τροφοδοτούσαν για να στηριχθεί η εντατική γεωργία της ευρύτερης περιφέρειας το 1960. Το 2000 η έκταση και ο όγκος της ήταν ένα μικρότατο ποσοστό του αρχικού, η στάθμη του νερού είχε πέσει κατά 20-25 μέτρα και η αλατότητα είχε δεκαπλασιαστεί. Το 2005 η Παγκόσμια Τράπεζα χρηματοδότησε έργα αποκατάστασης της(6).
Ένα άλλο παράδειγμα είναι η εξάντληση των υδατικών πόρων και τα έντονα φαινόμενα ερημοποίησης στη Νότια Ισπανία επί δικτατορίας του στρατηγού Φράνκο (1939-1975) που αποδόθηκαν στην αλόγιστη χρήση νερού λόγω της χαμηλής τιμής που χρέωνε ο δικτάτορας στους αγρότες για να τους ευχαριστεί και να ενισχύσει την αγροτική παραγωγή (Sauri and del Moral 2001). Βέβαια η διάδοχη δημοκρατική κατάσταση δεν κατόρθωσε να ανασχέσει, αντίθετα, επέτεινε την υποβάθμιση λόγω της άναρχης και ραγδαίας τουριστικής ανάπτυξης και κατασκευής εκατοντάδων υδροβόρων γηπέδων γκολφ.
Σε πολλά απολυταρχικά καθεστώτα, η συνεργασία κυβερνήσεων με διεθνείς επενδυτές για μεγάλης κλίμακας έργα (μεταλλεία, χρυσωρυχεία, μεγάλα τουριστικά συγκροτήματα) με χαλαρούς περιβαλλοντικούς όρους έχει επίσης συντελέσει στην υποβάθμιση των έγγειων πόρων (υπεράντληση, διάβρωση, αποψίλωση δασών) και σε σημαντική αύξηση του κινδύνου ερημοποίησης.
Ένας μονάρχης μπορεί να εκχωρήσει, με πώληση ή μακροχρόνια μίσθωση, εκτάσεις της επικράτειας του σε ξένους επενδυτές για εκμετάλλευση όπως συμβαίνει, εδώ και αρκετά χρόνια, με τις συναλλαγές γης σε χώρες του τρίτου κυρίως κόσμου (Αφρική, ΝΑ Ασία, Νότια Αμερική)(7). Ονομάσθηκαν ‘αρπαγή της γης’ (land grab) από τα Ηνωμένα Έθνη και άλλους διεθνείς οργανισμούς που κρούουν τον κώδωνα της ενδεχόμενης υποβάθμισης από την εντατικοποίηση της χρήσης της γης για εντατικές, υδροβόρες καλλιέργειες τροφίμων και βιοκαυσίμων (UNCCD 2014, Χατζημιχάλης 2014).
Σε δημοκρατικά καθεστώτα, η μεγάλη ποικιλία ιδιοκτησιακών καθεστώτων (βλ. Πίνακα), πολιτισμικών συστημάτων, γεωγραφικών και άλλων συνθηκών καθώς και η απόσταση μεταξύ θεωρίας και πράξης της δημοκρατίας δεν επιτρέπει ασφαλή γενίκευση όσον αφορά τα αποτελέσματα της συμπεριφοράς των ‘ληστών’ στην ερημοποίηση. Η συζήτηση που ακολουθεί είναι αναγκαστικά επιλεκτική. Σε όλες τις περιπτώσεις, κρίσιμο ρόλο παίζουν (α) το ‘μίγμα’ των καθεστώτων πόρων, (β) ο δημόσιος χωροταξικός σχεδιασμός, και κυρίως η ορθή εφαρμογή του, που καλείται να διαχειριστεί τον ανταγωνισμό μεταξύ συχνά συγκρουόμενων χρήσεων γης αλλά και να διαφυλάξει ευαίσθητες περιοχές από υποβάθμιση και (γ) η περιβαλλοντική πολιτική, ιδιαίτερα δε η εναρμόνιση της με τομεακές και αναπτυξιακές πολιτικές.
Οι δημόσιοι πόροι συνήθως διατρέχουν κίνδυνο είτε κακοδιαχείρισης είτε καταπάτησης. Προστατευόμενες περιοχές σε ξηροθερμικές περιοχές της Ελλάδας που απειλούνται από ερημοποίηση (και όχι μόνο) δεν έχουν ακόμα αποκτήσει φορείς διαχείρισης με αποτέλεσμα η ανεξέλεγκτη χρήση τους να υποβαθμίζει επικίνδυνα τους έγγειους πόρους τους. Παρόμοια αποτελέσματα έχουν και αποφάσεις του Δημοσίου για παραχώρηση δημόσιων γαιών για μεγάλα αναπτυξιακά έργα για την προώθηση του ‘δημόσιου συμφέροντος’ που μεταφράζεται στενά σαν οικονομική μεγέθυνση στο όνομα της οποίας αναστέλλεται η εφαρμογή των όποιων περιβαλλοντικών κανονισμών υπάρχουν. Η καταπάτηση δημόσιων γαιών και η ‘κλοπή’ δημόσιων πόρων (νερό, ξυλεία), η εντατικοποίηση και η ανεξέλεγκτη χρήση τους από μικρούς και μεγάλους ιδιώτες (free-riding) δεν αποτελεί ελληνική πρωτοτυπία αλλά παγκόσμιο φαινόμενο που ακυρώνει τις όποιες προσπάθειες συνετής διαχείρισης τους. Τόσο η κακοδιαχείριση όσο και η καταπάτηση δημόσιων πόρων τους μετατρέπει σε πόρους ελεύθερης πρόσβασης εξηγώντας, έτσι, τη συμπεριφορά των ‘περιπλανώμενων ληστών’/χρηστών, τη συνακόλουθη υποβάθμιση τους αλλά και τις προτάσεις για ιδιωτικοποίηση τους που, όμως, δεν λύνουν τα προβλήματα υποβάθμισης (Ostrom 1990, 1999).
Οι ιδιωτικοί πόροι ανήκουν σε μικρούς και μεγάλους ιδιοκτήτες που, με γνώμονα την άμεση μεγιστοποίηση του ατομικού τους συμφέροντος, αποφασίζουν συνήθως ως περιπλανώμενοι ληστές υπέρ της εντατικοποίησης της χρήσης των πόρων, αγνοώντας συχνά τα υφιστάμενα καθεστώτα προστασίας πόρων και δημόσιου χωροταξικού σχεδιασμού και επιταχύνοντας την υποβάθμιση τους. Συνήθως το άμεσο όφελος της υπερ-εκμετάλλευσης των πόρων είναι υπερ-πολλαπλάσιο οποιουδήποτε κόστους παραβίασης της περιβαλλοντικής νομοθεσίας με αποτέλεσμα οι ιδιώτες να μην έχουν κίνητρο να σταματήσουν την υπερ-εκμετάλλευση. Το συλλογικό αποτέλεσμα της ατομικής δράσης των πολλών ‘μικρών τυράννων’, η υποβάθμιση της γης και η ερημοποίηση, είναι κοινωνικο-οικονομικά ανεπιθύμητο (Μπριασούλη 2010). Για την αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων έχει προταθεί η κρατικοποίηση των πόρων που, όμως, όπως γράφτηκε παραπάνω, οδηγεί κι αυτή, αργά ή γρήγορα, στην ανάδυση περιπλανώμενων ληστών…
Η παγκοσμιοποίηση ευνοεί την ανάδυση νέων αγορών, εντείνει τον οικονομικό ανταγωνισμό και, κατά συνέπεια, τη χρήση των ιδιωτικών πόρων βραχυχρόνια με ταχείς ρυθμούς στους οποίους δεν είναι εύκολο να προσαρμοστούν έγκαιρα τα ισχύοντα καθεστώτα πόρων. Αξίζει να σημειωθεί εδώ ο κρίσιμος ρόλος του επίσημου κράτους που, λειτουργώντας σε πνεύμα ελεύθερης αγοράς και ενίοτε πελατειακής νοοτροπίας, συχνά ευνοεί την ιδιωτική πρωτοβουλία τόσο των μικρών (νομιμοποιήσεις αυθαιρεσιών) όσο και των μεγάλων (ιδιαίτερα των διεθνών) ιδιοκτητών και επενδυτών (χαλάρωση ισχύουσας και εισαγωγή νέας ευνοϊκής νομοθεσίας, παροχή οικονομικών κινήτρων και στρεβλών επιδοτήσεων). Έτσι διευκολύνεται η περαιτέρω εδραίωση της παγκοσμιοποιημένης αγοράς (Sassen 2006) και διαιωνίζονται οι περιβαλλοντικές της συνέπειες.
Έγγειοι πόροι σε καθεστώς κοινής κτήσης δεν απαντώνται τόσο συχνά πια, εκτός από περιοχές όπου παραδοσιακά αυτό το καθεστώς είναι εγγεγραμμένο στις κοινωνικο-πολιτισμικές δομές και πρακτικές. Σ’ αυτό το ιδεατό καθεστώς, ο εσωτερικός έλεγχος (μεταξύ των μελών της ομάδας με δικαιώματα στους πόρους) της χρήσης των πόρων (π.χ. νερό άρδευσης, βοσκοτόπια, υλοτομούμενα δάση) αποσκοπεί στη διατήρηση της ποιότητας και ποσότητας τους που εξασφαλίζει την αειφορική τους χρήση. Πιέσεις λόγω παγκοσμιοποίησης, άρα ανάγκης άμεσης ανταπόκρισης σε υψηλή ζήτηση προϊόντων (π.χ. κρέας, λαχανικά/φρούτα, σιτηρά), ωθεί κάποια από τα μέλη να παραβιάσουν το καθεστώς κοινής κτήσης με αποτέλεσμα να προκληθεί η κατάρρευση του (Ostrom 1999) και επακόλουθο τη γνωστή διαδικασία υποβάθμισης.
Τέλος, αμιγείς πόροι ελεύθερης χρήσης απαντώνται σε δημοκρατικά καθεστώτα αλλά δεν εξαιρούνται υπερ-εκμετάλλευσης έως ότου υπαχθούν σε κάποιο από τα άλλα τρία καθεστώτα.
Η ιστορία του Olson δείχνει απλά ότι η ερημοποίηση, προϊόν πολύπλοκων και δυναμικών σχέσεων μεταξύ βιοφυσικών και ανθρώπινων παραγόντων και συγκυριών, είναι ζήτημα πρωτίστως πολιτικό και ηθικό, άρα η αντιμετώπιση της απαιτεί δράσεις σε συλλογικό και ατομικό επίπεδο. Αρκετές από αυτές περιέχονται ήδη στη Διεθνή Σύμβαση για την Καταπολέμηση της Ερημοποίησης και σε άλλα διεθνή και εθνικά θεσμικά κείμενα όπως η Σύμβαση του Aarhus(8) που εξασφαλίζει τρία δικαιώματα: πρόσβασης στην περιβαλλοντική πληροφορία, πρόσβασης στην περιβαλλοντική δικαιοσύνη και συμμετοχής στη λήψη αποφάσεων.
Στο συλλογικό επίπεδο, το ζητούμενο είναι ένα καθεστώς διακυβέρνησης που πλαισιώνει και διευκολύνει την ανάληψη δράσεων συνετής διαχείρισης των πόρων βασισμένο στην ιδέα της καλής διακυβέρνησης (good governance) που χαρακτηρίζεται από συμμετοχή, ισότητα και δικαιοσύνη, διαφάνεια, ανταπόκριση στα προβλήματα των τοπικών κοινωνιών, αποδοτικότητα και αποτελεσματικότητα, προβλεψιμότητα, συνοχή, νομιμότητα και λογοδοσία (HLPD 2008). Κι αυτό δεν μπορεί να είναι άλλο από μια Δημοκρατία της Γης με θεμελιώδη συστατικά:
(α) ένα πλαίσιο ορθολογικού και ολοκληρωμένου δημόσιου σχεδιασμού, πολιτικής και διαχείρισης για το συντονισμό των απαιτούμενων παρεμβάσεων με γνώμονα τη χωρική δικαιοσύνη για τη μείωση των ανισοτήτων και την άρση της αβεβαιότητας που προκαλούν και προκαλούνται από την υποβάθμιση της γης
(β) ασφαλή ατομικά και συλλογικά δικαιώματα ιδιοκτησίας, συναλλαγών, συμμετοχής, κ.ά. καθώς και σαφή καθεστώτα πόρων για να είναι εφικτή και διαφανής η ισότιμη εφαρμογή των παρεμβάσεων και ο έλεγχος των εκάστοτε αρχόντων (εγκατεστημένων ληστών)
(γ) προστασία γης και πόρων από ‘αρπαγή’, από τη δράση, δηλ., των περιπλανώμενων ληστών
(δ) έλεγχο ή, καλύτερα, απάλειψη της δράσης εκπροσώπων ομάδων πίεσης (λομπίστες) (βλ. Olson 2003)
(ε) καθεστώς συν-διαχείρισης πόρων(9) (Μπριασούλη 2006)
Στο ατομικό επίπεδο, το ζητούμενο είναι η απαλλαγή από τη νοοτροπία του ληστή – περιπλανώμενου ή εγκατεστημένου – δυστυχώς ευρέως διάχυτη και παγκοσμιοποιημένη πολύ πριν τη σύγχρονη παγκοσμιοποίηση. Αυτό επιτυγχάνεται μόνο με εδραίωση μιας Ηθική της Γης (Leopold 1949) που χωρίς αυτήν δεν εξασφαλίζεται η εύρυθμη λειτουργία των θεσμών και η αποτελεσματικότητα της Δημοκρατίας της Γης. Τούτο είναι ένα δύσκολο, απαιτητικό και μακροχρόνιο εγχείρημα που απαιτεί παιδεία, κυρίως βιωματική, για να αναπτυχθεί η προσωπική ευθύνη για τη γη γιατί, όπως έγραψε ο Leopold (1949): «Είναι δύσκολο να κάνεις κάποιον, με την πίεση του νόμου ή των χρημάτων, να κάνει κάτι που δεν πηγάζει αυθόρμητα από την προσωπική του αίσθηση του σωστού και του λάθους». Και πριν απ’ αυτόν, ο Ν. Καζαντζάκης προέτρεπε στην Ασκητική (1929): «Να αγαπάς την ευθύνη. Να λες: Εγώ μονάχος μου έχω χρέος να σώσω τη γης. Άμα δε σωθεί εγώ θα φταίω».
Ένα προσωπικό στοίχημα: η μείωση το αποτυπώματος μας στη γη (land footprint)
Η ‘εικονική γη’, που σχετίζεται με την κατανάλωση της για παραγωγή αγαθών, φαίνεται στα παρακάτω παραδείγματα (UNCCD 2014):
Ένα αυτοκίνητο 150 τμ γης
Ένα κιλό μοσχαρίσιο κρέας 22 τμ γης
Ένα φορητό υπολογιστή 10 τμ γης
Ένα φλυτζάνι καφέ 4.3 τμ γης
Ένα χάμπουργκερ, τηγανητές πατάτες, σαλάτα 3.61 τμ γης
Ένα ποδήλατο 3.4 τμ γης
Ένα λίτρο γάλα 1.5 τμ γης
Σημειώσεις
(1) Ανθρωπόκαινο: όρος που έγινε ευρέως γνωστός από τον Νομπελίστα ατμοσφαιρικό επιστήμονα P. Crutzen και αναφέρεται στη γεωλογική περίοδο από την αρχή της οποίας η ανθρώπινη δραστηριότητα επηρέασε φανερά και σημαντικά τον πλανήτη Γη. https://en.wikipedia.org/wiki/Anthropocene, http://www.tovima.gr/science/technology-planet/article/?aid=592591
(2) GATT – Γενική Συμφωνία Δασμών και Εμπορίου
(3) ‘Καθεστώς διακυβέρνησης’ είναι το σύνολο των δομών, διαδικασιών και εργαλείων τα οποία συμμετέχοντες (actors) από τον δημόσιο, ιδιωτικό και κοινωνικό τομέα χρησιμοποιούν για να θέσουν στόχους και να διαχειριστούν οικονομικές, κοινωνικές, περιβαλλοντικές και άλλες υποθέσεις (Briassoulis 2010).
(4) Η ιστορία έχει εφαρμοσθεί στην περίπτωση υπερ-εκμετάλλευσης και εξάντλησης των θαλάσσιων πόρων (Berkes et al. 2006), μεταξύ άλλων.
(5) The Aral Sea crisis. http://www.columbia.edu/~tmt2120/introduction.htm
(6) http://news.nationalgeographic.com/news/2014/10/141001-aral-sea-shrinking-drought-water-environment/
(7) http://www.landmatrix.org/en/
(8) Σύμβαση Aarhus http://www.ypeka.gr/?tabid=467
(9) Στο World Conservation Congress του Μοντρεάλ (1996) ορίστηκε σαν: «μια σύμπραξη στην οποία κρατικές υπηρεσίες, τοπικές κοινότητες και χρήστες των πόρων, μη κυβερνητικοί οργανισμοί και άλλοι εταίροι μοιράζονται, όπως ταιριάζει στο εκάστοτε περιβάλλον, την εξουσία και την ευθύνη για τη διαχείριση μιας συγκεκριμένης περιοχής ή ενός συνόλου πόρων» (Μπριασούλη 2006).
Βιβλιογραφία
Berkes, F. et al. (2006) Globalization, Roving Bandits, and Marine Resources. Science 17, March 2006: Vol. 311 no. 5767 pp. 1557-1558 DOI: 10.1126/science.1122804
Briassoulis, H. (2010) Governing Desertification in Mediterranean Europe: The Challenge of Environmental Policy Integration in Multi-level Governance Contexts”, Land Degradation and Development 22(3): 313-325, 2010.
HLPD (2008) Desertification – Coping with Today’s Global Challenges in the Context of the Strategy of the United Nations Convention to Combat Desertification. High-Level Policy Dialogue, Bonn, May 27, 2008
Leopold, A. (1949) A Sand County Almanac. Oxford University Press. Αναμνηστική επανέκδοση το 1989.
Olson, M. (2003) Εξουσία και ευημερία. Υπερβαίνοντας τις κομμουνιστικές και τις καπιταλιστικές δικτατορίες. Μετ. Πλυτά Τ., Παπαζήσης, Αθήνα.
Olson, M. (1993) Dictatorship, Democracy, and Development. The American Political Science Review, Vol. 87, No. 3 (Sep., 1993), pp. 567-576
Ostrom, Ε. (1990) Governing the Commons: The Evolution of Institutions for Collective Action (New York: Cambridge University Press, 1990).
Ostrom et al. (1999) Revisiting the Commons: Local Lessons, Global Challenges. Science, 284: 278-282.
Sassen, S. (2006) Territory, Authority, Rights: From Medieval to Global Assemblages. Princeton University Press, Princeton, NJ.
Sauri, D. and L. del Moral (2001) Recent developments in Spanish water policy: Alternatives and conflicts at the end of the hydraulic age. Geoforum 32: 351-362.
UNCCD (2014) The Land in numbers. http://www.unccd.int/Lists/SiteDocumentLibrary/Publications/Land_In_Numbers_web.pdf
Μπριασούλη, Ε. (2006) Η κάθαρση των Ελληνικών παράκτιων «κοινών». Εισήγηση στο διεθνές συνέδριο: Ολοκληρωμένη διαχείριση παράκτιων περιοχών: Από τη θεωρία στη συνεργατική δράση για ένα βιώσιμο μέλλον. Αθήνα, 23-24 Νοεμβρίου 2006. http://www.e-ecology.gr/DiscView.asp?mid=983&forum_id=2&
Μπριασούλη, Ε. (2010) Μικροί τύραννοι, μόνοι, απληροφόρητοι… ακόμα ψάχνουν.
http://www.ekke.gr/estia/Cooper/Briassouli/Briassouli_mikroi%20tyrannoi%2021%201%202010.pdf
Μπριασούλη, Ε. (2014) 17 Ιουνίου: Παγκόσμια Ημέρα για την Καταπολέμηση της Ερημοποίησης: Στα εικοσάχρονα της επετείου 1994-2014. http://www.aplotaria.gr/17-june-desertification-mpriasouli/
Χατζημιχάλης, Κ. (2014) Κρίση χρέους και υφαρπαγή της γης. Εκδόσεις ΚΨΜ, Αθήνα.
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ερημοποίηση. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ερημοποίηση. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Τετάρτη 17 Ιουνίου 2015
Περιπλανώμενοι και εγκατεστημένοι ληστές της γης και ερημοποίηση
Τρίτη 21 Φεβρουαρίου 2012
Ανησυχητικές διαστάσεις παίρνει η υποβάθμιση των εδαφών στην Ευρώπη...
ΠΗΓΗ: econews.gr
Πέμπτη 12 Μαΐου 2011
Κίνδυνος ερημοποίησης για το 34% του ελληνικού εδάφους...
Βάσει των μετρήσεων της Ελληνικής Επιτροπής για την καταπολέμηση της ερημοποίησης, 34% των περιοχών της χώρας μας θεωρείται υψηλού κινδύνου, 49% μέτριου κινδύνου και 17% χαμηλού κινδύνου. Περιοχές υψηλού κινδύνου θεωρούνται: όλα τα νησιά του Αιγαίου, περιοχές της Ανατολικής Πελοποννήσου, Στερεάς Ελλάδας και Εύβοιας, τμήματα των Θεσσαλίας, Μακεδονίας και Θράκης, καθώς και το Κεντρικό και Νοτιοανατολικό τμήμα της Κρήτης, σύμφωνα με τον κ. Κοσμά. Μικρότερο κίνδυνο διατρέχουν τα εδάφη των περιοχών της Κεντρικής Ελλάδας και Πελοποννήσου και τα Ιόνια νησιά, ενώ μηδαμινή είναι η απειλή του φαινομένου της ερημοποίησης για τις πεδινές περιοχές, με πολύ καλά αποστραγγιζόμενα και βαθιά εδάφη.
Οι σημαντικότερες διεργασίες που μπορούν να οδηγήσουν στην ερημοποίηση μιας ευαίσθητης περιοχής είναι:διάβρωση του εδάφους, αλόγιστη χρήση γης από γεωργούς και κτηνοτρόφους, ελάττωση του διαθέσιμου νερού, αλάτωση, αλκαλίωση και η οξίνιση του εδάφους (μεταβολές στο ph του), χημική ρύπανση του εδάφους και η αποψίλωση των δασών.
«Η διαδικασία της ερημοποίησης έχει ξεκινήσει για τα καλά στη χώρα μας και η κατάσταση θα είναι μη αναστρέψιμη εάν δεν ληφθούν άμεσα μέτρα για την καταπολέμησή της», υπογράμμισε ο καθηγητής κ. Κοσμάς.
Σάββατο 1 Αυγούστου 2009
ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ...
Εδώ που ανταμωθήκαμε, αδερφοί
Δεν είναι μήτε φως μήτε κορφή
μηδ’ αύρα του πελάου και τα’ ουρανού
το βύθος είναι του άσωτου κενού
Ήλιος σε μας να φτάσει, ανάσα, φως
δεν αφήνει των πλουσίων ο θεός
τη σάρκα μας την πότισε η λασπιά τους
μα την ψυχή μας πιότερο η ψευτιά τους
πουλημένα κοπάδια νύχτα-μέρα
για δικά τους πεθαίνουμε συμφέρα
ασήμαντοι, χυδαίοι, μηδενικοί
κάναν την οικουμένη φυλακή
πέτρα δεν ειν’ απάνω να πατήσει
το θύμα όσο ψηλότερα να φτύσει
…..
Κώστας Βάρναλης
Ζούμε σε μια εποχή που τα πάντα καταρρέουν γύρω μας (και πάνω μας), σε μια εποχή που η ανερμάτιστη και ανίκανη κυβέρνηση Καραμανλή διαλύει και ξεπουλάει ότι φτάνει το χέρι της, από υγιείς και κερδοφόρες δημόσιες επιχειρήσεις ως τα κεφάλαια των ασφαλιστικών ταμείων και από τα ερευνητικά ιδρύματα ως τα όνειρα και την ευτυχία των νέων παιδιών. Ζούμε σε μια εποχή που τα κόμματα της Βουλής ασχολούνται μόνο με το μοίρασμα της εξουσίας, ενώ η συντριπτική πλειοψηφία των πολιτικών τρέχουν πάνω κάτω σαν στρατός τρωκτικά που, αφού φάγαν ότι μπορούσαν μέσα στο ερειπωμένο καλύβι που λέγεται Ελλάδα, τώρα ροκανίζουν τους τοίχους και το ταβάνι. Ζούμε σε μια εποχή που οι λεφτάδες, οι τραπεζίτες, οι βιομήχανοι, οι εφοπλιστές, οι εργολάβοι, τρίβουν τα χέρια τους και μετράνε το κέρδος τους με μια ικανοποίηση που δεν κρύβεται με τίποτα. Ζούμε σε μια εποχή που οι φυσικές καταστροφές αφήνουν αθεράπευτες πληγές, που οι συνταξιούχοι βλέπουν το μόχθο μιας ζωής να εξανεμίζεται στον τζόγο των χρηματιστηρίων. Ζούμε σε μια εποχή που βλέπουμε μια Ευρώπη, πνιγμένη από την κρίση, έτοιμη να μας πετάξει σαν στυμμένη λεμονόκουπα. Ζούμε σε μια εποχή όπου ο γελαστός χιμπατζής της Ουάσινγκτον ξυπνάει κάθε πρωί και ξεκινάει κάποια καινούργια σφαγή. Χωρίς μέλλον, χωρίς ελπίδα, χωρίς λίγο φως από κάπου, αυτός ο λαός, αυτοί οι νέοι, νιώθουν το σκοτάδι, γύρω τους και μέσα τους.
Σ΄αυτή τη φοβερή εποχή, μια μικρή ομάδα ανθρώπων που προσπαθούν, απαιτούν, καταγγέλλουν και φωνάζουν με όλες τις ελάχιστες δυνάμεις που διαθέτουν, ζητώντας το δίκιο τους, θυμίζουν περισσότερο τη γραφικότητα του Δον Κιχώτη παρά κάποιον αγώνα με στόχους και προοπτικές. Πολύ περισσότερο όταν αυτό το δίκιο απαιτεί από κάποιους περιδεείς ευθυνόφοβους γραφειοκράτες να αποκτήσουν ξαφνικά ανάστημα, σπονδυλική στήλη και φιλότιμο.
Κι όμως δεν σκοπεύουμε να υποχωρήσουμε. Δεν μπορούμε να υποχωρήσουμε. Όταν δίπλα μας ο Θοδωρής Τενέζος, ο γιατρός Γιώργος Κοσμόπουλος, η Κωνσταντίνα Κούνεβα, ο Στέφανος Κόλιας στην Καλοσκοπή, πάνω στην Γκιώνα, δεν λογάριασαν τη ζωή τους, όταν οι αγωνιστές του Παρατηρητηρίου Μεταλλευτικών Δραστηριοτήτων, οι αγωνιστές του Αντιπυρηνικού Παρατηρητηρίου Μεσογείου, μια χούφτα αγωνιστές εδώ κι εκεί, δημιουργούν νησίδες φωτός μες τη σκοτεινιά και στέκονται όρθιοι, εμείς δεν θα τους εγκαταλείψουμε. Δεν αντέχουμε να τους εγκαταλείψουμε.
Η Πρωτοβουλία Επιστημόνων για τις Δασικές Πυρκαγιές κάνει ότι μπορεί από τον Σεπτέμβριο του 2007 για να αποτρέψει την επανάληψη των καταστροφικών μεγαπυρκαγιών. Τον Σεπτέμβριο του 2008, μέλη της Πρωτοβουλίας έστειλαν μια αίτηση σε 9 Νομαρχίες πυρόπληκτων περιοχών. Με την αίτηση αυτή ζητούσαν ακριβείς πληροφορίες για την οργάνωση, στελέχωση, εφοδιασμό και απαραίτητο σχεδιασμό των υπηρεσιών πολιτικής προστασίας των Νομαρχιών, για την αντιμετώπιση των πυρκαγιών. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Πρωτοβουλίας Επιστημόνων, το βασικό μέρος για την αντιμετώπιση των πυρκαγιών είναι η πρόληψη. Ο καθαρισμός των δασών, η προετοιμασία των δασικών δρόμων, η κατάστρωση σχεδίου πολιτικής προστασίας, είναι τα απαραίτητα στοιχεία για τη συνεργασία των δυνάμεων πυρόσβεσης με τους ντόπιους εθελοντές. Ο σχεδιασμός πρέπει να είναι ενιαίος ώστε οι διάφορες Νομαρχίες και περιφέρειες να συνεργάζονται ομαλά και χωρίς προβλήματα.
Τίποτα από τα απαραίτητα δεν έχει γίνει. Και το ξέρουμε πολύ καλά. Απλά, θέλαμε να το ακούσουμε από επίσημη πηγή.
Οι Νομαρχίες είχαν μια δύσκολη επιλογή. Αν έδιναν απάντηση, θα έβγαινε στη φόρα η ανικανότητα των αρμοδίων, η αδιαφορία, ο κακός και μίζερος σχεδιασμός. Και βέβαια θα αποκαλυπτόταν η παράβαση των σχετικών νόμων. Αν αντίθετα δεν απαντούσαν, πιστεύαμε ότι αρκούσε μια επέμβαση του Συνηγόρου του Πολίτη για να πάρουμε τις πληροφορίες που ζητούσαμε και να αποκαλυφθούν τα κενά και οι ευθύνες.
Στην τελευταία απόπειρά μας να μάθουμε τι απόγινε η καταγγελία μας, η «αρμοδία συνήγορος» μας απάντησε κυνικά: «Τι; Το δώσατε Μάρτη και φωνάζετε από τώρα; Εγώ βρίσκομαι ακόμα στον Γενάρη»!
Το πού βρίσκεται ο κρατικός μηχανισμός και κατά πού αρμενίζει ο Kostas junior, το ξέρει όλη η Ελλάδα, ακόμα κι αυτοί που δεν διαβάζουν το φίλο μου τον Στάθη Διομήδη.
Οι φωτιές πού βρίσκονται άραγε;
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΠΥΡΚΑΓΙΕΣ Κ EΡΗΜΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
Αφορμή γι αυτές τις σκέψεις δόθηκε από την πρόσφατη επανεμφάνιση του κινδύνου των πυρκαγιών μέσα στην Αθήνα σε συνδυασμό με την τεράστια οικολογική καταστροφή του Γράμμου, της Πάρνηθας, της Χαλκιδικής καθώς και της Δυτικής Πελοποννήσου η οποία προηγήθηκε το 2006 και 2007 καθώς και η συνεχιζόμενη αδράνεια και αδιαφορία των κρατικών αρχών. Φαινόμενα σαν αυτά δεν είναι άγνωστα και στην υπόλοιπη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Η Ισπανία και η Πορτογαλία, όπως πρόσφατα και η Ιταλία έχουν μπει για τα καλά στο χορό των πυρκαγιών. Το ίδιο και η Τουρκία η οποία μάλιστα αντιμετωπίζει το φάσμα της λειψυδρίας σε μεγαλύτερο βαθμό από οποιαδήποτε άλλη χώρα γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε μετατόπιση των ισορροπιών σε όλη την περιοχή.
Μια πρώτη ματιά στα καταγραμμένα στοιχεία δείχνει ότι το φαινόμενο είναι εξαιρετικά πρόσφατο. Μάλιστα, η συστηματική παρακολούθηση και καταγραφή των συγκεντρωτικών στατιστικών στοιχείων για τις πυρκαγιές στην Ευρωπαϊκή Ένωση αρχίζει ουσιαστικά μετά το 1985. Όσον αφορά την Ελλάδα, η κατάσταση είναι μάλλον σχιζοφρενική σε βαθμό που να μας κάνει να αναρωτιόμαστε αν οι κρατούντες σκέφτονται αυτή τη χώρα σαν μια επιχείρηση που δεν πειράζει και να κλείσει όταν πια δεν θα υπάρχει κανένα άλλο όφελος να αντληθεί από αυτή.
Πέρα από τον χορό των οικοδομικών συμφερόντων που η διόγκωση τους αγγίζει πλέον τα όρια του παραλογισμού, το αντιφατικό νομικό πλαίσιο και η αδυναμία συνεννόησης μεταξύ διαφορετικών υπηρεσιών καθιστά ακόμη πιο εφιαλτικό το σκηνικό. Ίσως το πιο χαρακτηριστικό σύμπτωμα είναι η έλλειψη ενός ενιαίου κρατικού φορέα πυροπροστασίας τουλάχιστον για τις δασικές εκτάσεις που να είναι υπεύθυνο για την συγκέντρωση όλων των πληροφοριών, την επεξεργασία και την έρευνα. Αντί αυτού βλέπει κανείς το θλιβερό θέαμα της διαμάχης μεταξύ Δασικής υπηρεσίας και Πυροσβεστικής να εκτυλίσσεται από τότε που το κράτος αποφάσισε την πλήρη μεταφορά των αρμοδιοτήτων κατάσβεσης στην δεύτερη.
Δυστυχώς αναλυτικά στοιχεία για τις αντίστοιχες περιοχές της Αλβανίας και της πρώην Γιουγκοσλαβίας δεν είναι διαθέσιμα ωστόσο καταβάλαμε προσπάθεια να συλλέξουμε όσα περισσότερα στοιχεία μπορούσαμε για την ιστορική εξέλιξη του φαινομένου των πυρκαγιών στην Ελλάδα. Όπως θα δούμε παρακάτω, φαίνεται να υπάρχει μια σημαντική διαφοροποίηση στον αριθμό πυρκαγιών μετά το 2000 γεγονός που ιδιαίτερα μετά τα φετινά γεγονότα θα πρέπει πιθανά να συσχετιστεί με την διεθνή συγκυρία με όλα τα δυσάρεστα συμφραζόμενα που εμπεριέχονται σε μια τέτοια δήλωση. Το κρίσιμο ερώτημα που απομένει είναι το κατά πόσο υπάρχει πλέον σε αυτή τη χώρα πραγματική άμυνα σε τέτοιου μεγέθους καταστροφές που εγγίζουν τα όρια πολεμικών ενεργειών.
Ένας αιώνας πυρκαγιές
Καταγραμμένα ιστορικά στοιχεία για τον αριθμό και την έκταση των πυρκαγιών υπάρχουν από διάφορους ερευνητές από τη δεκαετία του 20. Για την νεώτερη περίοδο καταφύγαμε σε δεδομένα τα οποία βρίσκονται διάσπαρτα σε διάφορους οργανισμούς όπως το ΕΘ.Ι.Α.Γ.Ε, η Δασική και η Πυροσβεστική υπηρεσία, η Στατιστική υπηρεσία και η Eurostat. Τα στοιχεία αυτά πρωτοδημοσιεύτηκαν στο περιοδικό NEXUS, τ. 22, 2007. Με εξαίρεση ίσως τη δεκαετία 40-50, τα στοιχεία δείχνουν μια ομαλή εξέλιξη με πολύ χαμηλό αριθμό πυρκαγιών και περιορισμένη εδαφική έκταση για όλες τις δεκαετίες μέχρι και το 70. Σημαντικό είναι το γεγονός ότι ο ρυθμός εμφάνισης τους είναι χαρακτηριστικά σταθερός και χαμηλός μέχρι και τη μεταπολίτευση. Η κατάσταση αυτή ανατρέπεται απότομα οπότε και αυξάνεται δραματικά τόσο η συχνότητα όσο και η έκταση των κατεστραμμένων περιοχών κυρίως μετά το 75. Στο διάγραμμα της εικόνας 1, φαίνεται η ραγδαία αύξηση της συχνότητας των πυρκαγιών από το 2000 και μετά ενώ στο διάγραμμα της εικόνας 2 παρουσιάζεται η αντίστοιχη μεταβολή της έκτασης που καταστρέφεται κάθε έτος σε εκατομμύρια στρέμματα. Για το έτος 2007 κατά τη διάρκεια του οποίου διεξήχθη η έρευνα, θεωρήσαμε ότι η συνολική καταστροφή πρέπει να βρίσκεται μεταξύ μισού και ενός εκατομμυρίου στρεμμάτων. Τελικά αποδείχτηκε λίγο μεγαλύτερη αλλά ούτως η άλλως αυτό δεν αλλάζει σημαντικά τις γενικές εκτιμήσεις. Μπορεί κανείς να παρατηρήσει στο διάγραμμα της εικόνας 2 μια αξιοσημείωτη συσχέτιση με πολιτικά γεγονότα όπως η πτώση της δικτατορίας και η κατάληψη της Κύπρου, οι εκλογές του 81 και του 85 η ο νόμος για τους βοσκότοπους που προηγήθηκε της ανωμαλίας του 89.
Δυο σημαντικές παρατηρήσεις έχουν να κάνουν με την δυσανάλογη αύξηση του αριθμού των πυρκαγιών την τελευταία δεκαετία όπως και με το γεγονός ότι η συσσώρευση κατεστραμμένων εκτάσεων τα τελευταία τριάντα χρόνια είναι τόσο μεγάλη ώστε θα πρέπει να έχει ένα προσθετικό αποτέλεσμα με πολύ ανησυχητικές επιπτώσεις στην εξέλιξη των οικοσυστημάτων. Η κατάσταση ειδικά μετά το 2000 είναι τόσο δύσκολη ώστε πραγματικά θα μπορούσε να υποθέσει κανείς ότι η χώρα δέχεται επίθεση. Ειδάλλως το μόνο συμπέρασμα που απομένει είναι ότι οι μισοί Έλληνες καίνε τους άλλους μισούς για λόγους εκμετάλλευσης. Αναμφίβολα, οι βασικοί λόγοι για τη ραγδαία αύξηση των κατεστραμμένων εκτάσεων συνδέονται άμεσα με την αστικοποίηση η οποία προχωρά ακάθεκτη σε όλη τη διάρκεια της μεταπολίτευσης χωρίς το κράτος ποτέ να λαμβάνει κάποια σημαντικά μέτρα για την προστασία της υπαίθρου και των αντίστοιχων πληθυσμών.
Στη σημερινή πραγματικότητα είναι πλέον σαφές ότι ο πληθυσμός των πόλεων έχει ξεπεράσει τον πληθυσμό της υπαίθρου. Καθώς όλο και μεγαλύτερες μάζες αποκόβονται από την επαφή με τη φύση, τόσο περισσότερο μεγαλώνει και η αποξένωση από τη φύση η οποία μετατρέπεται σε προϊόν προς κατανάλωση, περιαστικό θέαμα και τουριστική ατραξιόν. Μπορεί επομένως να μετατραπεί σε ένα ακόμη εμπόρευμα του οποίου η απαξίωση και η κατανάλωση συμμετέχει στον ίδιο οικονομικό κύκλο παραγωγής και καταστροφής με όλα τα άλλα εμπορεύματα. Με τη μόνη διαφορά ότι η τεχνολογία δεν βρήκε ακόμη τρόπο άμεσης αντικατάστασης του.
Η αποκατάσταση ενός δάσους με φυσική αναγέννηση είναι μια εξαιρετικά μακροχρόνια διαδικασία που μπορεί να φτάσει και τα 100 με 150 χρόνια. Επιπλέον τα δάση είναι περίπλοκα οικοσυστήματα με μια τεράστια ποικιλία οργανισμών, φυτικών και ζωικών οι οποίοι συμμετέχουν με τον ένα η τον άλλο τρόπο στην συντήρηση τους. Διαφορετικοί τύποι δέντρων παρουσιάζουν διαφορετικές απαιτήσεις για την επιβίωση τους συμπεριλαμβανόμενης και της σύστασης του εδάφους και όλα αυτά τα στοιχεί πρέπει να συνταιριάζουν αρμονικά μεταξύ τους. Δεν αρκεί να βγει κανείς στο βουνό και να φυτεύει δέντρα δεξιά και αριστερά. Δυστυχώς δεν μπορέσαμε να βρούμε ακριβή στοιχεία για τον βαθμό αποκατάστασης των καμένων δασικών εκτάσεων της τελευταίας τριακονταετίας. Καταφύγαμε ωστόσο σε προσομοίωση με υπολογιστή για να διαπιστώσουμε τι θα σήμαινε μια διαρκής αύξηση με τους σημερινούς ρυθμούς καταστροφής. Κατασκευάσαμε δηλαδή ένα πρόχειρο αυξητικό μοντέλο για να προβλέψουμε σε ποιο σημείο στο μέλλον η συσσώρευση καμένων εκτάσεων θα έφτανε στο επίπεδο της ολικής καταστροφής. Το σημείο ολικής καταστροφής μπορεί να αντιπροσωπευθεί από την τρέχουσα τιμή της συνολικής δασικής έκτασης της Ελλάδας που εκτιμάται στα 22.5 εκατομμύρια στρέμματα. Οι δύο βασικές παράμετροι έχουν να κάνουν με τον ρυθμό με τον οποίο προστίθεται καμένη έκταση και με τον ρυθμό αποκατάστασης της έκτασης που έχει ήδη καεί.
Πρέπει εδώ να λάβουμε υπόψη μας ότι ένα σημαντικό μέρος αυτών των εκτάσεων καίγεται περισσότερες από μια φορές. Επομένως θα πρέπει να υποθέσουμε ότι σε κάθε έτος ένα ποσοστό της συνολικής καμένης έκτασης αντιπροσωπεύει την πραγματικά προστιθέμενη καταστραμμένη έκταση. Επιπλέον θα πρέπει να υποθέσουμε ένα μέσο ρυθμό αποκατάστασης της αμέσως προηγούμενης καμένης έκτασης. Μπορεί κανείς να κάνει είτε «αισιόδοξες» είτε «απαισιόδοξες» υποθέσεις και να ελέγξει τα αποτελέσματα με έναν απλό αριθμητικό υπολογισμό βάσει των στοιχείων του διαγράμματος 2. Κατ αρχήν, είναι εύκολο να δει κανείς ότι η αποφυγή της καταστροφής σε αυτό το μοντέλο θα απαιτούσε ένα ρυθμό αποκατάστασης της τάξης του 50% η μεγαλύτερο και ταυτόχρονα ένα ρυθμό πρόσθεσης μικρότερο του 50%. Πόσο ρεαλιστικό είναι αυτό με τις σημερινές συνθήκες είναι δύσκολο να πούμε καθώς τα ακριβή στοιχεία απαιτούν εξαντλητική έρευνα που δεν είχαμε την δυνατότητα να κάνουμε. Θα δώσουμε ωστόσο δυο παραδείγματα απαισιόδοξων προβλέψεων.
Στην πρώτη περίπτωση υποθέσαμε ότι ο ρυθμός καταστροφής είναι 50% και ο ρυθμός αποκατάστασης 30% ενώ στη δεύτερη 75% και 25% αντίστοιχα. Παρατηρεί κανείς ότι ο ρυθμός αύξησης γίνεται πρακτικά γραμμικός μετά το 1980. Τα αποτελέσματα φαίνονται στα διαγράμματα 3 και 4. Μπορεί κανείς να προσεγγίσει ικανοποιητικά αυτή τη μεταβολή με μια ευθεία η οποία αν προεκταθεί μας δίνει το χρόνο που απομένει ως την εξάντληση όλων των διαθέσιμων εκτάσεων. Χοντρικά μπορεί να δει κανείς ότι εάν τα πράγματα συνέχιζαν με έναν τέτοιο ρυθμό τότε κάπου ανάμεσα στο 2050 και το 2100 θα είχαμε μετατρέψει σε στάχτες σχεδόν όλο το δασικό πλούτο της χώρας! Πρέπει να τονίσουμε ότι ένα τέτοιο υπόδειγμα είναι ενδεικτικό και προϋποθέτει ότι δεν θα υπάρξουν σημαντικές αλλαγές σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο ενώ αγνοεί ορισμένες άλλες σημαντικές διαφοροποιήσεις μεταξύ βορρά και νότου που θα αναλύσουμε στη συνέχεια. Είναι ωστόσο σαφές ότι υπάρχει ήδη ένας σημαντικός βαθμός απώλειας δασικών εκτάσεων σε αντίθεση για παράδειγμα με τις ΗΠΑ όπου φαίνεται να αναπληρώνονται συστηματικά λόγω της υπάρχουσας πολιτικής και της εκτεταμένης χρήσης της ξυλείας στις οικοδομές που επιβάλλει τη δασοκαλλιέργεια.
Κλιματικές αλλαγές
Είναι γνωστό από το 70 περίπου ότι φαινόμενα όπως αυτό του θερμοκηπίου θα αλλάξουν ριζικά το κλίμα σε μεγάλες εκτάσεις του πλανήτη. Όσον αφορά τη νοτιοανατολική Ευρώπη είναι επίσης γνωστό ότι η τάση αυτή υποβοηθείται και από το πρόσθετο φαινόμενο της ερημοποίησης. Σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες η έρημος προχωράει με σταθερό ρυθμό σε όλη την νοτιοανατολική Ευρώπη ενώ παρόμοια φαινόμενα παρατηρούνται και στη βόρεια Κίνα. Συγκεκριμένα, έχει βρεθεί ότι ο ρυθμός με τον οποίο η έρημος προχωρά από τη βόρεια Αφρική προς το βορρά φτάνει τα δυο χιλιόμετρα το χρόνο! Πρόσφατα, Η ΝΑΣΑ μετά από ανάλυση στοιχείων από δορυφόρους και γενικότερα μετεωρολογικά δεδομένα κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η ερημοποίηση στην γείτονα Τουρκία μπορεί να οδηγήσει σε καταστροφή εκατομμυρίων στρεμμάτων καλλιεργήσιμης γης συνοδευόμενη από λειψυδρία. Στην πραγματικότητα το ίδιο πρόβλημα έχει ήδη προαναγγελθεί και για την Ελλάδα αλλά συζητείται πολύ λιγότερο καθώς φαίνεται να είναι πιο αργή. Αυτό βέβαια μπορεί να αλλάξει δραματικά εάν η εξέλιξη του θερμοκηπίου οδηγήσει σε απότομη αύξηση της θερμοκρασίας στην περιοχή.
Σύμφωνα με στοιχεία του 2005, το 35% του Ελληνικού εδάφους αντιμετωπίζει ήδη πρόβλημα ερημοποίησης, το 49% αντιμετωπίζει μέτριο κίνδυνο και μόνο το 16% παραμένει ακόμη ασφαλές. Ανάμεσα στα άλλα, πολλές αστικές και βιομηχανικές ζώνες έχουν δημιουργηθεί σε εύφορες η και δασικές εκτάσεις. Φυσικά αυτά τα στοιχεία είναι ήδη γνωστά στα επιτελικά κέντρα σχεδιασμού όχι μόνο των τρεχουσών τοπικών κυβερνήσεων αλλά και των Βρυξελλών. Παρ όλα αυτά ελάχιστα πράγματα φαίνεται να έχουν γίνει προς την κατεύθυνση αναστροφής του φαινομένου ιδίως στην Ελλάδα.
Αξίζει τον κόπο να ρίξουμε μια ματιά στον χάρτη της ερημοποίησης όπως αυτός έχει δοθεί από Ευρωπαϊκές υπηρεσίες. Στην εικόνα 5 σημειώνονται με μαύρο χρώμα οι περιοχές με υψηλή πιθανότητα ερημοποίησης στο άμεσο μέλλον. Είναι ίσως κάτι παραπάνω από αξιοσημείωτη σύμπτωση το ότι οι περιοχές αυτές τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Ιταλία φαίνεται να συμπίπτουν με τις περιοχές που δέχθηκαν το μεγαλύτερο πλήγμα από τις μεγα-πυρκαγιές του 2007!
Πράγματι, η απόκλιση από τις απόλυτες εκτιμήσεις των διαγραμμάτων 3 και 4 θα πρέπει να αναμένεται με βάση το γεγονός ότι τα δάση της βόρειας και κεντρικής Ελλάδας είναι πιο υγρά και δυσκολότερο να αναφλεγούν. Αυτό πιθανά θα είχε σαν αποτέλεσμα την εμφάνιση ενός φαινομένου «κορεσμού» για κάποιο χρονικό διάστημα όπως η χαμηλή σχετικά συχνότητα πυρκαγιών του έτους 2008. Απομένει βέβαια να δούμε την εξέλιξη τέτοιων φαινομένων και στη διάρκεια του τρέχοντος καλοκαιριού. Ωστόσο, η υπάρχουσα κατάσταση στους κρατικούς μηχανισμούς όπως και στην τοπική αυτοδιοίκηση με κανέναν τρόπο δεν επιτρέπει τον εφησυχασμό.
Αναφορές
- Sandbox.cs.uchicago.edu/blog_el/?p=279
- “Καθημερινή”, 18/6/05
- “Tο Βήμα”, 13/2/2005
- www.tee.gr/online/afieromata/1998/2005/ermps.html
- N. Yassoglou, C. Kosmas, “Desertification in the Meditteranean Europe: a case in Greece”, RALA Report, No 200.
Διαβάστε περισσότερα...
Δεν είναι μήτε φως μήτε κορφή
μηδ’ αύρα του πελάου και τα’ ουρανού
το βύθος είναι του άσωτου κενού
Ήλιος σε μας να φτάσει, ανάσα, φως
δεν αφήνει των πλουσίων ο θεός
τη σάρκα μας την πότισε η λασπιά τους
μα την ψυχή μας πιότερο η ψευτιά τους
πουλημένα κοπάδια νύχτα-μέρα
για δικά τους πεθαίνουμε συμφέρα
ασήμαντοι, χυδαίοι, μηδενικοί
κάναν την οικουμένη φυλακή
πέτρα δεν ειν’ απάνω να πατήσει
το θύμα όσο ψηλότερα να φτύσει
…..
Κώστας Βάρναλης
Ζούμε σε μια εποχή που τα πάντα καταρρέουν γύρω μας (και πάνω μας), σε μια εποχή που η ανερμάτιστη και ανίκανη κυβέρνηση Καραμανλή διαλύει και ξεπουλάει ότι φτάνει το χέρι της, από υγιείς και κερδοφόρες δημόσιες επιχειρήσεις ως τα κεφάλαια των ασφαλιστικών ταμείων και από τα ερευνητικά ιδρύματα ως τα όνειρα και την ευτυχία των νέων παιδιών. Ζούμε σε μια εποχή που τα κόμματα της Βουλής ασχολούνται μόνο με το μοίρασμα της εξουσίας, ενώ η συντριπτική πλειοψηφία των πολιτικών τρέχουν πάνω κάτω σαν στρατός τρωκτικά που, αφού φάγαν ότι μπορούσαν μέσα στο ερειπωμένο καλύβι που λέγεται Ελλάδα, τώρα ροκανίζουν τους τοίχους και το ταβάνι. Ζούμε σε μια εποχή που οι λεφτάδες, οι τραπεζίτες, οι βιομήχανοι, οι εφοπλιστές, οι εργολάβοι, τρίβουν τα χέρια τους και μετράνε το κέρδος τους με μια ικανοποίηση που δεν κρύβεται με τίποτα. Ζούμε σε μια εποχή που οι φυσικές καταστροφές αφήνουν αθεράπευτες πληγές, που οι συνταξιούχοι βλέπουν το μόχθο μιας ζωής να εξανεμίζεται στον τζόγο των χρηματιστηρίων. Ζούμε σε μια εποχή που βλέπουμε μια Ευρώπη, πνιγμένη από την κρίση, έτοιμη να μας πετάξει σαν στυμμένη λεμονόκουπα. Ζούμε σε μια εποχή όπου ο γελαστός χιμπατζής της Ουάσινγκτον ξυπνάει κάθε πρωί και ξεκινάει κάποια καινούργια σφαγή. Χωρίς μέλλον, χωρίς ελπίδα, χωρίς λίγο φως από κάπου, αυτός ο λαός, αυτοί οι νέοι, νιώθουν το σκοτάδι, γύρω τους και μέσα τους.
Σ΄αυτή τη φοβερή εποχή, μια μικρή ομάδα ανθρώπων που προσπαθούν, απαιτούν, καταγγέλλουν και φωνάζουν με όλες τις ελάχιστες δυνάμεις που διαθέτουν, ζητώντας το δίκιο τους, θυμίζουν περισσότερο τη γραφικότητα του Δον Κιχώτη παρά κάποιον αγώνα με στόχους και προοπτικές. Πολύ περισσότερο όταν αυτό το δίκιο απαιτεί από κάποιους περιδεείς ευθυνόφοβους γραφειοκράτες να αποκτήσουν ξαφνικά ανάστημα, σπονδυλική στήλη και φιλότιμο.
Κι όμως δεν σκοπεύουμε να υποχωρήσουμε. Δεν μπορούμε να υποχωρήσουμε. Όταν δίπλα μας ο Θοδωρής Τενέζος, ο γιατρός Γιώργος Κοσμόπουλος, η Κωνσταντίνα Κούνεβα, ο Στέφανος Κόλιας στην Καλοσκοπή, πάνω στην Γκιώνα, δεν λογάριασαν τη ζωή τους, όταν οι αγωνιστές του Παρατηρητηρίου Μεταλλευτικών Δραστηριοτήτων, οι αγωνιστές του Αντιπυρηνικού Παρατηρητηρίου Μεσογείου, μια χούφτα αγωνιστές εδώ κι εκεί, δημιουργούν νησίδες φωτός μες τη σκοτεινιά και στέκονται όρθιοι, εμείς δεν θα τους εγκαταλείψουμε. Δεν αντέχουμε να τους εγκαταλείψουμε.
Η Πρωτοβουλία Επιστημόνων για τις Δασικές Πυρκαγιές κάνει ότι μπορεί από τον Σεπτέμβριο του 2007 για να αποτρέψει την επανάληψη των καταστροφικών μεγαπυρκαγιών. Τον Σεπτέμβριο του 2008, μέλη της Πρωτοβουλίας έστειλαν μια αίτηση σε 9 Νομαρχίες πυρόπληκτων περιοχών. Με την αίτηση αυτή ζητούσαν ακριβείς πληροφορίες για την οργάνωση, στελέχωση, εφοδιασμό και απαραίτητο σχεδιασμό των υπηρεσιών πολιτικής προστασίας των Νομαρχιών, για την αντιμετώπιση των πυρκαγιών. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Πρωτοβουλίας Επιστημόνων, το βασικό μέρος για την αντιμετώπιση των πυρκαγιών είναι η πρόληψη. Ο καθαρισμός των δασών, η προετοιμασία των δασικών δρόμων, η κατάστρωση σχεδίου πολιτικής προστασίας, είναι τα απαραίτητα στοιχεία για τη συνεργασία των δυνάμεων πυρόσβεσης με τους ντόπιους εθελοντές. Ο σχεδιασμός πρέπει να είναι ενιαίος ώστε οι διάφορες Νομαρχίες και περιφέρειες να συνεργάζονται ομαλά και χωρίς προβλήματα.
Τίποτα από τα απαραίτητα δεν έχει γίνει. Και το ξέρουμε πολύ καλά. Απλά, θέλαμε να το ακούσουμε από επίσημη πηγή.
Οι Νομαρχίες είχαν μια δύσκολη επιλογή. Αν έδιναν απάντηση, θα έβγαινε στη φόρα η ανικανότητα των αρμοδίων, η αδιαφορία, ο κακός και μίζερος σχεδιασμός. Και βέβαια θα αποκαλυπτόταν η παράβαση των σχετικών νόμων. Αν αντίθετα δεν απαντούσαν, πιστεύαμε ότι αρκούσε μια επέμβαση του Συνηγόρου του Πολίτη για να πάρουμε τις πληροφορίες που ζητούσαμε και να αποκαλυφθούν τα κενά και οι ευθύνες.
Στην τελευταία απόπειρά μας να μάθουμε τι απόγινε η καταγγελία μας, η «αρμοδία συνήγορος» μας απάντησε κυνικά: «Τι; Το δώσατε Μάρτη και φωνάζετε από τώρα; Εγώ βρίσκομαι ακόμα στον Γενάρη»!
Το πού βρίσκεται ο κρατικός μηχανισμός και κατά πού αρμενίζει ο Kostas junior, το ξέρει όλη η Ελλάδα, ακόμα κι αυτοί που δεν διαβάζουν το φίλο μου τον Στάθη Διομήδη.
Οι φωτιές πού βρίσκονται άραγε;
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΠΥΡΚΑΓΙΕΣ Κ EΡΗΜΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ
Αφορμή γι αυτές τις σκέψεις δόθηκε από την πρόσφατη επανεμφάνιση του κινδύνου των πυρκαγιών μέσα στην Αθήνα σε συνδυασμό με την τεράστια οικολογική καταστροφή του Γράμμου, της Πάρνηθας, της Χαλκιδικής καθώς και της Δυτικής Πελοποννήσου η οποία προηγήθηκε το 2006 και 2007 καθώς και η συνεχιζόμενη αδράνεια και αδιαφορία των κρατικών αρχών. Φαινόμενα σαν αυτά δεν είναι άγνωστα και στην υπόλοιπη Νοτιοανατολική Ευρώπη. Η Ισπανία και η Πορτογαλία, όπως πρόσφατα και η Ιταλία έχουν μπει για τα καλά στο χορό των πυρκαγιών. Το ίδιο και η Τουρκία η οποία μάλιστα αντιμετωπίζει το φάσμα της λειψυδρίας σε μεγαλύτερο βαθμό από οποιαδήποτε άλλη χώρα γεγονός που μπορεί να οδηγήσει σε μετατόπιση των ισορροπιών σε όλη την περιοχή.
Μια πρώτη ματιά στα καταγραμμένα στοιχεία δείχνει ότι το φαινόμενο είναι εξαιρετικά πρόσφατο. Μάλιστα, η συστηματική παρακολούθηση και καταγραφή των συγκεντρωτικών στατιστικών στοιχείων για τις πυρκαγιές στην Ευρωπαϊκή Ένωση αρχίζει ουσιαστικά μετά το 1985. Όσον αφορά την Ελλάδα, η κατάσταση είναι μάλλον σχιζοφρενική σε βαθμό που να μας κάνει να αναρωτιόμαστε αν οι κρατούντες σκέφτονται αυτή τη χώρα σαν μια επιχείρηση που δεν πειράζει και να κλείσει όταν πια δεν θα υπάρχει κανένα άλλο όφελος να αντληθεί από αυτή.
Πέρα από τον χορό των οικοδομικών συμφερόντων που η διόγκωση τους αγγίζει πλέον τα όρια του παραλογισμού, το αντιφατικό νομικό πλαίσιο και η αδυναμία συνεννόησης μεταξύ διαφορετικών υπηρεσιών καθιστά ακόμη πιο εφιαλτικό το σκηνικό. Ίσως το πιο χαρακτηριστικό σύμπτωμα είναι η έλλειψη ενός ενιαίου κρατικού φορέα πυροπροστασίας τουλάχιστον για τις δασικές εκτάσεις που να είναι υπεύθυνο για την συγκέντρωση όλων των πληροφοριών, την επεξεργασία και την έρευνα. Αντί αυτού βλέπει κανείς το θλιβερό θέαμα της διαμάχης μεταξύ Δασικής υπηρεσίας και Πυροσβεστικής να εκτυλίσσεται από τότε που το κράτος αποφάσισε την πλήρη μεταφορά των αρμοδιοτήτων κατάσβεσης στην δεύτερη.
Δυστυχώς αναλυτικά στοιχεία για τις αντίστοιχες περιοχές της Αλβανίας και της πρώην Γιουγκοσλαβίας δεν είναι διαθέσιμα ωστόσο καταβάλαμε προσπάθεια να συλλέξουμε όσα περισσότερα στοιχεία μπορούσαμε για την ιστορική εξέλιξη του φαινομένου των πυρκαγιών στην Ελλάδα. Όπως θα δούμε παρακάτω, φαίνεται να υπάρχει μια σημαντική διαφοροποίηση στον αριθμό πυρκαγιών μετά το 2000 γεγονός που ιδιαίτερα μετά τα φετινά γεγονότα θα πρέπει πιθανά να συσχετιστεί με την διεθνή συγκυρία με όλα τα δυσάρεστα συμφραζόμενα που εμπεριέχονται σε μια τέτοια δήλωση. Το κρίσιμο ερώτημα που απομένει είναι το κατά πόσο υπάρχει πλέον σε αυτή τη χώρα πραγματική άμυνα σε τέτοιου μεγέθους καταστροφές που εγγίζουν τα όρια πολεμικών ενεργειών.
Ένας αιώνας πυρκαγιές
Καταγραμμένα ιστορικά στοιχεία για τον αριθμό και την έκταση των πυρκαγιών υπάρχουν από διάφορους ερευνητές από τη δεκαετία του 20. Για την νεώτερη περίοδο καταφύγαμε σε δεδομένα τα οποία βρίσκονται διάσπαρτα σε διάφορους οργανισμούς όπως το ΕΘ.Ι.Α.Γ.Ε, η Δασική και η Πυροσβεστική υπηρεσία, η Στατιστική υπηρεσία και η Eurostat. Τα στοιχεία αυτά πρωτοδημοσιεύτηκαν στο περιοδικό NEXUS, τ. 22, 2007. Με εξαίρεση ίσως τη δεκαετία 40-50, τα στοιχεία δείχνουν μια ομαλή εξέλιξη με πολύ χαμηλό αριθμό πυρκαγιών και περιορισμένη εδαφική έκταση για όλες τις δεκαετίες μέχρι και το 70. Σημαντικό είναι το γεγονός ότι ο ρυθμός εμφάνισης τους είναι χαρακτηριστικά σταθερός και χαμηλός μέχρι και τη μεταπολίτευση. Η κατάσταση αυτή ανατρέπεται απότομα οπότε και αυξάνεται δραματικά τόσο η συχνότητα όσο και η έκταση των κατεστραμμένων περιοχών κυρίως μετά το 75. Στο διάγραμμα της εικόνας 1, φαίνεται η ραγδαία αύξηση της συχνότητας των πυρκαγιών από το 2000 και μετά ενώ στο διάγραμμα της εικόνας 2 παρουσιάζεται η αντίστοιχη μεταβολή της έκτασης που καταστρέφεται κάθε έτος σε εκατομμύρια στρέμματα. Για το έτος 2007 κατά τη διάρκεια του οποίου διεξήχθη η έρευνα, θεωρήσαμε ότι η συνολική καταστροφή πρέπει να βρίσκεται μεταξύ μισού και ενός εκατομμυρίου στρεμμάτων. Τελικά αποδείχτηκε λίγο μεγαλύτερη αλλά ούτως η άλλως αυτό δεν αλλάζει σημαντικά τις γενικές εκτιμήσεις. Μπορεί κανείς να παρατηρήσει στο διάγραμμα της εικόνας 2 μια αξιοσημείωτη συσχέτιση με πολιτικά γεγονότα όπως η πτώση της δικτατορίας και η κατάληψη της Κύπρου, οι εκλογές του 81 και του 85 η ο νόμος για τους βοσκότοπους που προηγήθηκε της ανωμαλίας του 89.
Δυο σημαντικές παρατηρήσεις έχουν να κάνουν με την δυσανάλογη αύξηση του αριθμού των πυρκαγιών την τελευταία δεκαετία όπως και με το γεγονός ότι η συσσώρευση κατεστραμμένων εκτάσεων τα τελευταία τριάντα χρόνια είναι τόσο μεγάλη ώστε θα πρέπει να έχει ένα προσθετικό αποτέλεσμα με πολύ ανησυχητικές επιπτώσεις στην εξέλιξη των οικοσυστημάτων. Η κατάσταση ειδικά μετά το 2000 είναι τόσο δύσκολη ώστε πραγματικά θα μπορούσε να υποθέσει κανείς ότι η χώρα δέχεται επίθεση. Ειδάλλως το μόνο συμπέρασμα που απομένει είναι ότι οι μισοί Έλληνες καίνε τους άλλους μισούς για λόγους εκμετάλλευσης. Αναμφίβολα, οι βασικοί λόγοι για τη ραγδαία αύξηση των κατεστραμμένων εκτάσεων συνδέονται άμεσα με την αστικοποίηση η οποία προχωρά ακάθεκτη σε όλη τη διάρκεια της μεταπολίτευσης χωρίς το κράτος ποτέ να λαμβάνει κάποια σημαντικά μέτρα για την προστασία της υπαίθρου και των αντίστοιχων πληθυσμών.
Στη σημερινή πραγματικότητα είναι πλέον σαφές ότι ο πληθυσμός των πόλεων έχει ξεπεράσει τον πληθυσμό της υπαίθρου. Καθώς όλο και μεγαλύτερες μάζες αποκόβονται από την επαφή με τη φύση, τόσο περισσότερο μεγαλώνει και η αποξένωση από τη φύση η οποία μετατρέπεται σε προϊόν προς κατανάλωση, περιαστικό θέαμα και τουριστική ατραξιόν. Μπορεί επομένως να μετατραπεί σε ένα ακόμη εμπόρευμα του οποίου η απαξίωση και η κατανάλωση συμμετέχει στον ίδιο οικονομικό κύκλο παραγωγής και καταστροφής με όλα τα άλλα εμπορεύματα. Με τη μόνη διαφορά ότι η τεχνολογία δεν βρήκε ακόμη τρόπο άμεσης αντικατάστασης του.
Η αποκατάσταση ενός δάσους με φυσική αναγέννηση είναι μια εξαιρετικά μακροχρόνια διαδικασία που μπορεί να φτάσει και τα 100 με 150 χρόνια. Επιπλέον τα δάση είναι περίπλοκα οικοσυστήματα με μια τεράστια ποικιλία οργανισμών, φυτικών και ζωικών οι οποίοι συμμετέχουν με τον ένα η τον άλλο τρόπο στην συντήρηση τους. Διαφορετικοί τύποι δέντρων παρουσιάζουν διαφορετικές απαιτήσεις για την επιβίωση τους συμπεριλαμβανόμενης και της σύστασης του εδάφους και όλα αυτά τα στοιχεί πρέπει να συνταιριάζουν αρμονικά μεταξύ τους. Δεν αρκεί να βγει κανείς στο βουνό και να φυτεύει δέντρα δεξιά και αριστερά. Δυστυχώς δεν μπορέσαμε να βρούμε ακριβή στοιχεία για τον βαθμό αποκατάστασης των καμένων δασικών εκτάσεων της τελευταίας τριακονταετίας. Καταφύγαμε ωστόσο σε προσομοίωση με υπολογιστή για να διαπιστώσουμε τι θα σήμαινε μια διαρκής αύξηση με τους σημερινούς ρυθμούς καταστροφής. Κατασκευάσαμε δηλαδή ένα πρόχειρο αυξητικό μοντέλο για να προβλέψουμε σε ποιο σημείο στο μέλλον η συσσώρευση καμένων εκτάσεων θα έφτανε στο επίπεδο της ολικής καταστροφής. Το σημείο ολικής καταστροφής μπορεί να αντιπροσωπευθεί από την τρέχουσα τιμή της συνολικής δασικής έκτασης της Ελλάδας που εκτιμάται στα 22.5 εκατομμύρια στρέμματα. Οι δύο βασικές παράμετροι έχουν να κάνουν με τον ρυθμό με τον οποίο προστίθεται καμένη έκταση και με τον ρυθμό αποκατάστασης της έκτασης που έχει ήδη καεί.
Πρέπει εδώ να λάβουμε υπόψη μας ότι ένα σημαντικό μέρος αυτών των εκτάσεων καίγεται περισσότερες από μια φορές. Επομένως θα πρέπει να υποθέσουμε ότι σε κάθε έτος ένα ποσοστό της συνολικής καμένης έκτασης αντιπροσωπεύει την πραγματικά προστιθέμενη καταστραμμένη έκταση. Επιπλέον θα πρέπει να υποθέσουμε ένα μέσο ρυθμό αποκατάστασης της αμέσως προηγούμενης καμένης έκτασης. Μπορεί κανείς να κάνει είτε «αισιόδοξες» είτε «απαισιόδοξες» υποθέσεις και να ελέγξει τα αποτελέσματα με έναν απλό αριθμητικό υπολογισμό βάσει των στοιχείων του διαγράμματος 2. Κατ αρχήν, είναι εύκολο να δει κανείς ότι η αποφυγή της καταστροφής σε αυτό το μοντέλο θα απαιτούσε ένα ρυθμό αποκατάστασης της τάξης του 50% η μεγαλύτερο και ταυτόχρονα ένα ρυθμό πρόσθεσης μικρότερο του 50%. Πόσο ρεαλιστικό είναι αυτό με τις σημερινές συνθήκες είναι δύσκολο να πούμε καθώς τα ακριβή στοιχεία απαιτούν εξαντλητική έρευνα που δεν είχαμε την δυνατότητα να κάνουμε. Θα δώσουμε ωστόσο δυο παραδείγματα απαισιόδοξων προβλέψεων.
Στην πρώτη περίπτωση υποθέσαμε ότι ο ρυθμός καταστροφής είναι 50% και ο ρυθμός αποκατάστασης 30% ενώ στη δεύτερη 75% και 25% αντίστοιχα. Παρατηρεί κανείς ότι ο ρυθμός αύξησης γίνεται πρακτικά γραμμικός μετά το 1980. Τα αποτελέσματα φαίνονται στα διαγράμματα 3 και 4. Μπορεί κανείς να προσεγγίσει ικανοποιητικά αυτή τη μεταβολή με μια ευθεία η οποία αν προεκταθεί μας δίνει το χρόνο που απομένει ως την εξάντληση όλων των διαθέσιμων εκτάσεων. Χοντρικά μπορεί να δει κανείς ότι εάν τα πράγματα συνέχιζαν με έναν τέτοιο ρυθμό τότε κάπου ανάμεσα στο 2050 και το 2100 θα είχαμε μετατρέψει σε στάχτες σχεδόν όλο το δασικό πλούτο της χώρας! Πρέπει να τονίσουμε ότι ένα τέτοιο υπόδειγμα είναι ενδεικτικό και προϋποθέτει ότι δεν θα υπάρξουν σημαντικές αλλαγές σε κοινωνικό και πολιτικό επίπεδο ενώ αγνοεί ορισμένες άλλες σημαντικές διαφοροποιήσεις μεταξύ βορρά και νότου που θα αναλύσουμε στη συνέχεια. Είναι ωστόσο σαφές ότι υπάρχει ήδη ένας σημαντικός βαθμός απώλειας δασικών εκτάσεων σε αντίθεση για παράδειγμα με τις ΗΠΑ όπου φαίνεται να αναπληρώνονται συστηματικά λόγω της υπάρχουσας πολιτικής και της εκτεταμένης χρήσης της ξυλείας στις οικοδομές που επιβάλλει τη δασοκαλλιέργεια.
Κλιματικές αλλαγές
Είναι γνωστό από το 70 περίπου ότι φαινόμενα όπως αυτό του θερμοκηπίου θα αλλάξουν ριζικά το κλίμα σε μεγάλες εκτάσεις του πλανήτη. Όσον αφορά τη νοτιοανατολική Ευρώπη είναι επίσης γνωστό ότι η τάση αυτή υποβοηθείται και από το πρόσθετο φαινόμενο της ερημοποίησης. Σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες η έρημος προχωράει με σταθερό ρυθμό σε όλη την νοτιοανατολική Ευρώπη ενώ παρόμοια φαινόμενα παρατηρούνται και στη βόρεια Κίνα. Συγκεκριμένα, έχει βρεθεί ότι ο ρυθμός με τον οποίο η έρημος προχωρά από τη βόρεια Αφρική προς το βορρά φτάνει τα δυο χιλιόμετρα το χρόνο! Πρόσφατα, Η ΝΑΣΑ μετά από ανάλυση στοιχείων από δορυφόρους και γενικότερα μετεωρολογικά δεδομένα κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η ερημοποίηση στην γείτονα Τουρκία μπορεί να οδηγήσει σε καταστροφή εκατομμυρίων στρεμμάτων καλλιεργήσιμης γης συνοδευόμενη από λειψυδρία. Στην πραγματικότητα το ίδιο πρόβλημα έχει ήδη προαναγγελθεί και για την Ελλάδα αλλά συζητείται πολύ λιγότερο καθώς φαίνεται να είναι πιο αργή. Αυτό βέβαια μπορεί να αλλάξει δραματικά εάν η εξέλιξη του θερμοκηπίου οδηγήσει σε απότομη αύξηση της θερμοκρασίας στην περιοχή.
Σύμφωνα με στοιχεία του 2005, το 35% του Ελληνικού εδάφους αντιμετωπίζει ήδη πρόβλημα ερημοποίησης, το 49% αντιμετωπίζει μέτριο κίνδυνο και μόνο το 16% παραμένει ακόμη ασφαλές. Ανάμεσα στα άλλα, πολλές αστικές και βιομηχανικές ζώνες έχουν δημιουργηθεί σε εύφορες η και δασικές εκτάσεις. Φυσικά αυτά τα στοιχεία είναι ήδη γνωστά στα επιτελικά κέντρα σχεδιασμού όχι μόνο των τρεχουσών τοπικών κυβερνήσεων αλλά και των Βρυξελλών. Παρ όλα αυτά ελάχιστα πράγματα φαίνεται να έχουν γίνει προς την κατεύθυνση αναστροφής του φαινομένου ιδίως στην Ελλάδα.
Αξίζει τον κόπο να ρίξουμε μια ματιά στον χάρτη της ερημοποίησης όπως αυτός έχει δοθεί από Ευρωπαϊκές υπηρεσίες. Στην εικόνα 5 σημειώνονται με μαύρο χρώμα οι περιοχές με υψηλή πιθανότητα ερημοποίησης στο άμεσο μέλλον. Είναι ίσως κάτι παραπάνω από αξιοσημείωτη σύμπτωση το ότι οι περιοχές αυτές τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Ιταλία φαίνεται να συμπίπτουν με τις περιοχές που δέχθηκαν το μεγαλύτερο πλήγμα από τις μεγα-πυρκαγιές του 2007!
Πράγματι, η απόκλιση από τις απόλυτες εκτιμήσεις των διαγραμμάτων 3 και 4 θα πρέπει να αναμένεται με βάση το γεγονός ότι τα δάση της βόρειας και κεντρικής Ελλάδας είναι πιο υγρά και δυσκολότερο να αναφλεγούν. Αυτό πιθανά θα είχε σαν αποτέλεσμα την εμφάνιση ενός φαινομένου «κορεσμού» για κάποιο χρονικό διάστημα όπως η χαμηλή σχετικά συχνότητα πυρκαγιών του έτους 2008. Απομένει βέβαια να δούμε την εξέλιξη τέτοιων φαινομένων και στη διάρκεια του τρέχοντος καλοκαιριού. Ωστόσο, η υπάρχουσα κατάσταση στους κρατικούς μηχανισμούς όπως και στην τοπική αυτοδιοίκηση με κανέναν τρόπο δεν επιτρέπει τον εφησυχασμό.
Αναφορές
- Sandbox.cs.uchicago.edu/blog_el/?p=279
- “Καθημερινή”, 18/6/05
- “Tο Βήμα”, 13/2/2005
- www.tee.gr/online/afieromata/1998/2005/ermps.html
- N. Yassoglou, C. Kosmas, “Desertification in the Meditteranean Europe: a case in Greece”, RALA Report, No 200.
Πέμπτη 3 Μαΐου 2007
Περιβαλλοντική αναισθησία με αριθμούς...
Σε όλους τους τομείς που αφορούν το περιβάλλον, η Ελλάδα έχει να επιδείξει μόνο αρνητικές επιδόσεις: Μικροσωματίδια Είναι πρωταθλήτρια στην Ε.Ε. στα αιωρούμενα μικροσωματίδια, με συγκεντρώσεις πολύ πάνω από τα όρια. Υπερβάσεις κατά 10 μg/m3 προκαλούν 5.000 θανάτους στην Αθήνα. Απορρίμματα Διαθέτει 2.200 ανεξέλεγκτες χωματερές, 10.000 σκουπιδότοπους σε ρεματιές και αρκετούς ΧΥΤΑ στα όρια ασφυξίας. Χωματερές και διαλυμένοι ΧΥΤΑ εκπέμπουν αέρια του θερμοκηπίου. Ανάπτυξη Εχει ρυπογόνα ανάπτυξη. Μέσα σε μια δεκαετία οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα αυξήθηκαν κατά 26% και τα κατά κεφαλήν σκουπίδια 40%. Υδάτινα αποθέματα Το 35% των εδαφών της παρουσιάζει σημάδια ερημοποίησης, ενώ ο υδροφόρος ορίζοντας σε πολλές περιοχές έχει κατέβει επικίνδυνα. Αργολίδα και Θεσσαλία πλήττονται από υφαλμύρωση. Μόλυνση υδάτων Τα υπόγεια ύδατα στην Αττική είναι δηλητηριασμένα από βαρέα μέταλλα και τοξικά, αποτέλεσμα της ανεξέλεγκτης βιομηχανικής δραστηριότητας. Στις αγροτικές περιοχές από νιτρικά, λόγω των φυτοφαρμάκων. Καύσιμα Καταγράφει ποσοστά λαθρεμπορίας στα καύσιμα μέχρι και 30%. Το πετρέλαιο ναυσιπλοΐας έχει 1.000 φορές περισσότερο θείο από το πετρέλαιο κίνησης. Πράσινη ενέργεια Εχει επιβάλλει στις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας ΦΠΑ 19%, όταν σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες έχουν 9%. Δάση Δεν διαθέτει δασικούς χάρτες και κτηματολόγιο, με αποτέλεσμα αθρόες ιδιωτικές καταπατήσεις των κοινών μας πνευμόνων. Κτίρια Δεν έχει θεσμοθετήσει την ενεργειακή ταυτότητα των κτιρίων. Αναδημοσίευση από εφημερίδα Καθημερινή
Διαβάστε περισσότερα...
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)
.gif)
